Διεθνής Ημέρα Δασών: Η σημασία των δασών και οι σύγχρονες απειλές τους
Δρ. Μαρία Προδρόμου, Ερευνήτρια, Κέντρο Αριστείας ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗΣ – Μεταπυρική Διαχείριση & Τηλεπισκόπηση
Χρήστος Θεοχαρίδης, Ερευνητής, Κέντρο Αριστείας ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗΣ – Δασολόγος – Περιβαλλοντολόγος
Με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Δασών (21 Μαρτίου), αξίζει να αναδείξουμε τη σημασία των δασών για τη ζωή στον πλανήτη, αλλά και τις αυξανόμενες απειλές που αυτά αντιμετωπίζουν σήμερα, ιδιαίτερα στην περιοχή της Μεσογείου.
Τα δάση αποτελούν έναν από τους πιο σημαντικούς φυσικούς πόρους της Γης. Φιλοξενούν πλούσια βιοποικιλότητα, ρυθμίζουν το κλίμα, προστατεύουν το έδαφος και το νερό και συμβάλλουν καθοριστικά στον παγκόσμιο κύκλο του άνθρακα. Στην Κύπρο, τα δάση καλύπτουν περίπου το 19% της συνολικής έκτασης του νησιού, γεγονός που καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη προστασίας και ορθής διαχείρισής τους.
Ωστόσο, τα δασικά οικοσυστήματα βρίσκονται σήμερα υπό έντονη πίεση. Η κλιματική αλλαγή, σε συνδυασμό με ανθρωπογενείς δραστηριότητες, οδηγεί σε υποβάθμιση των δασών και αυξάνει την ευαλωτότητά τους. Παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας, υψηλές θερμοκρασίες, ισχυροί άνεμοι και ακραία καιρικά φαινόμενα δημιουργούν τις ιδανικές συνθήκες για την εκδήλωση δασικών πυρκαγιών.
Οι δασικές πυρκαγιές αποτελούν μία από τις σημαντικότερες απειλές για τα μεσογειακά οικοσυστήματα. Αν και αποτελούν φυσικό φαινόμενο, η συχνότητα και η έντασή τους έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται άμεσα με την Κλιματική Κρίση, αλλά και με τη συσσώρευση εύφλεκτης βλάστησης και την αλλαγή των χρήσεων γης.
Οι καλοκαιρινές περίοδοι των τελευταίων ετών συγκαταλέγονται στις θερμότερες των τελευταίων δεκαετιών, με αποτέλεσμα η βλάστηση να γίνεται ιδιαίτερα εύφλεκτη. Η τάση αυτή επιβεβαιώνεται και από τα δεδομένα της υπηρεσίας Copernicus Climate Change Service (C3S), σύμφωνα με τα οποία η μέση παγκόσμια θερμοκρασία προσεγγίζει ή και υπερβαίνει το όριο του 1,5°C. Η συνεχής αυτή άνοδος ενισχύει την ξηρασία και αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο δασικών πυρκαγιών
Credit: C3S/ECMWF
Σύμφωνα με στοιχεία της υπηρεσίας Copernicus και του συστήματος FIRMS της NASA, η Ευρώπη βιώνει ολοένα και πιο έντονες περιόδους πυρκαγιών, με εκατοντάδες περιστατικά και εκτεταμένες καμένες εκτάσεις κάθε χρόνο. Στην Κύπρο, το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα έντονο, με δεκάδες περιστατικά την τελευταία δεκαετία και σημαντικές απώλειες φυσικού πλούτου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η καταστροφική πυρκαγιά στην ορεινή Λεμεσό τον Ιούλιο του 2025, μία από τις σοβαρότερες των τελευταίων ετών, που έδειξε ότι οι δασικές πυρκαγιές γίνονται όλο και πιο συχνές και έντονες στην Κύπρο.
Χάρτης θερμικών ανωμαλιών (hotspots) στη Μεσόγειο και την Ευρώπη κατά τον μήνα Ιούλιο 2025, όπως καταγράφονται από δορυφορικά δεδομένα του συστήματος FIRMS (NASA).
Πέρα από την άμεση καταστροφή της βλάστησης, οι πυρκαγιές έχουν πολλαπλές επιπτώσεις: αυξάνουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, επηρεάζουν την ποιότητα του αέρα και τη δημόσια υγεία, υποβαθμίζουν το έδαφος και τα υδατικά αποθέματα και οδηγούν σε απώλεια βιοποικιλότητας. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το φαινόμενο των επαναλαμβανόμενων πυρκαγιών στην ίδια περιοχή σε σύντομο χρονικό διάστημα, το οποίο δυσχεραίνει σημαντικά τη φυσική αναγέννηση των δασών.
Σε αυτό το πλαίσιο, η επιστήμη και η τεχνολογία διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο. Η τηλεπισκόπηση, μέσω δορυφορικών δεδομένων, προσφέρει πολύτιμα εργαλεία για την παρακολούθηση των δασών και των πυρκαγιών σε όλα τα στάδιά τους, από την εκτίμηση κινδύνου πριν την εκδήλωση, μέχρι την καταγραφή των καμένων εκτάσεων και την αξιολόγηση της αποκατάστασης.
Το Κέντρο Αριστείας ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗΣ του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου αξιοποιεί σύγχρονες τεχνολογίες Παρατήρησης Γης και Τεχνητής Νοημοσύνης για την κατανόηση και διαχείριση των δασικών οικοσυστημάτων. Μέσα από την ανάλυση δορυφορικών δεδομένων, αναπτύσσονται εργαλεία πρόγνωσης κινδύνου πυρκαγιάς, όπως δείκτες βασισμένοι σε μετεωρολογικά δεδομένα, καθώς και συστήματα εκτίμησης κινδύνου που συνδυάζουν περιβαλλοντικούς, κλιματικούς και ανθρωπογενείς παράγοντες. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πλατφόρμα NADIRISK (https://nadirisk.com/), η οποία συνδυάζει δορυφορικά δεδομένα, μετεωρολογικές πληροφορίες, τοπογραφικά χαρακτηριστικά και ανθρωπογενείς παράγοντες για την παραγωγή χαρτών εκτίμησης κινδύνου πυρκαγιάς. Οι χάρτες αυτοί μπορούν να αξιοποιηθούν από τις αρμόδιες αρχές για έγκαιρη προειδοποίηση και καλύτερη κατανομή πόρων.
Παράλληλα, το Κέντρο συμβάλλει ενεργά στη χαρτογράφηση της καύσιμης ύλης, έναν κρίσιμο παράγοντα για την κατανόηση της συμπεριφοράς της φωτιάς, καθώς και στην παρακολούθηση ενεργών πυρκαγιών και στη χαρτογράφηση των καμένων εκτάσεων. Επιπλέον, αναπτύσσονται καινοτόμες μεθοδολογίες για την αξιολόγηση της σοβαρότητας των πυρκαγιών και την προτεραιοποίηση περιοχών για αναδάσωση. Μέσω της ανάλυσης χρονοσειρών δορυφορικών δεδομένων, καθίσταται δυνατή η παρακολούθηση της ανάκαμψης της βλάστησης και η εκτίμηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων αποκατάστασης
Ωστόσο, οι δασικές πυρκαγιές αποτελούν μόνο μία από τις πολλές διαταραχές που επηρεάζουν τα δασικά οικοσυστήματα. Στη σύγχρονη δασική έρευνα αυξανόμενο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μελέτη ενός ευρύτερου φάσματος δασικών διαταραχών (forest disturbances), δηλαδή φυσικών ή ανθρωπογενών παραγόντων που μεταβάλλουν τη δομή και τη δυναμική των δασών στον χρόνο.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η μεταφορά σκόνης από την έρημο της Σαχάρας προς την Ανατολική Μεσόγειο. Τα επεισόδια αφρικανικής σκόνης επηρεάζουν την ατμόσφαιρα και την ηλιακή ακτινοβολία που φτάνει στη γη, επηρεάζοντας τη φωτοσύνθεση και την υγεία της βλάστησης. Μέσω δορυφορικών δεδομένων, όπως αυτά των δορυφόρων Sentinel-1 και Sentinel-2, είναι πλέον δυνατή η παρακολούθηση τέτοιων φαινομένων σε μεγάλη κλίμακα.
Επεισόδιο μεταφοράς αφρικανικής σκόνης στην Ανατολική Μεσόγειο στις 26 Ιανουαρίου 2026.. Credit: European Union, Copernicus Atmosphere Monitoring Service Data
Επιπλέον, σημαντική απειλή για τα μεσογειακά δάση αποτελούν και οι βιοτικοί παράγοντες, όπως τα έντομα και οι φυτοπαθογόνοι οργανισμοί. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κάμπια των πεύκων (Thaumetopoea pityocampa), η οποία μπορεί να προκαλέσει εκτεταμένη απογύμνωση των δασικών ειδών. Η χρήση δορυφορικών δεδομένων υψηλής χωρικής και χρονικής ανάλυσης επιτρέπει τον έγκαιρο εντοπισμό περιοχών που εμφανίζουν σημάδια προσβολής, συμβάλλοντας στην καλύτερη διαχείριση τέτοιων φαινομένων.
Παράλληλα, ιδιαίτερα σημαντική είναι η κατανόηση της φυσικής δυναμικής των δασών μέσα στον χρόνο. Τα δάση δεν είναι στατικά οικοσυστήματα, αλλά εξελίσσονται συνεχώς μέσω διαδικασιών διαδοχής και ανταγωνισμού μεταξύ ειδών. Στην Κύπρο, για παράδειγμα, είδη όπως η τραχεία πεύκη (Pinus brutia), η λατζιά (Quercus alnifolia) και ο κυπριακός κέδρος (Cedrus brevifolia) αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους, δημιουργώντας σύνθετα μοτίβα μεταβολών στο τοπίο. Η ανάλυση χρονοσειρών δορυφορικών εικόνων επιτρέπει την καταγραφή αυτών των αλλαγών και τη διερεύνηση των παραγόντων που επηρεάζουν την εξέλιξη των δασικών οικοσυστημάτων.
Η κατανόηση των δασικών διαταραχών αποτελεί κρίσιμο βήμα για την προστασία και τη βιώσιμη διαχείριση των δασών. Σε μια εποχή αυξανόμενων περιβαλλοντικών πιέσεων, η συνδυασμένη χρήση επιστημονικής γνώσης και δορυφορικών τεχνολογιών προσφέρει νέες δυνατότητες για την παρακολούθηση των δασικών οικοσυστημάτων και τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων.
Η Διεθνής Ημέρα Δασών μάς υπενθυμίζει ότι τα δάση δεν είναι μόνο τοπία φυσικής ομορφιάς, αλλά ζωντανά και δυναμικά συστήματα που απαιτούν συνεχή παρακολούθηση και προστασία, ώστε να διατηρηθούν για τις επόμενες γενιές.
